Duurzaamheid in de zorg

Duurzaamheid in de zorg betekent het leveren van kwalitatief hoogwaardige patiëntenzorg met zo min mogelijk belasting voor mens, milieu en klimaat. Daarbij wordt gekeken naar de volledige levenscyclus van zorgprocessen: van de productie van medische hulpmiddelen tot het gebruik van energie, water, medicijnen en anesthesiegassen.

Waar verduurzaming vroeger vooral draaide om afval scheiden of energie besparen, ligt de focus tegenwoordig steeds vaker op het voorkomen van milieubelasting bij de bron. Dat betekent dat schadelijke stoffen worden opgevangen voordat zij het milieu bereiken.

Voor ziekenhuizen omvat duurzaamheid onder andere:

• het terugdringen van de CO₂-uitstoot;
• het verminderen van anesthesiegassen;
• het voorkomen van medicijnresten in afvalwater;
• het beperken van medische afvalstromen;
• efficiënter gebruik van materialen;
• circulair inkopen;
• energiebesparing;
• duurzame innovatie binnen de zorg.

Door duurzaamheid onderdeel te maken van de dagelijkse zorgverlening kunnen ziekenhuizen hun ecologische voetafdruk aanzienlijk verkleinen zonder concessies te doen aan de kwaliteit van zorg.

De zorg heeft een grote impact op het milieu

Hoewel de zorgsector slechts één doel heeft (het verbeteren van de gezondheid van mensen), heeft het tegelijkertijd een aanzienlijke invloed op het milieu. Volgens verschillende onderzoeken is de Nederlandse zorg verantwoordelijk voor een aanzienlijk deel van de nationale CO₂-uitstoot en afvalproductie. Daarnaast komen jaarlijks grote hoeveelheden geneesmiddelen, contrastmiddelen en anesthesiegassen in het milieu terecht.

Klimaatverandering heeft invloed op de gezondheidszorg

Klimaatverandering zorgt voor meer hittegolven, luchtvervuiling, infectieziekten en extreme weersomstandigheden. Hierdoor neemt de druk op de zorg verder toe.

Juist daarom heeft de zorgsector een dubbele verantwoordelijkheid:

• mensen behandelen;
• tegelijkertijd bijdragen aan een gezondere leefomgeving.

Door de eigen milieu-impact te verkleinen draagt de zorg actief bij aan het voorkomen van toekomstige gezondheidsproblemen.

Duurzaamheid wordt onderdeel van beleid

Steeds meer ziekenhuizen nemen duurzaamheid op in hun strategische plannen. Ook landelijke initiatieven zoals de Green Deal Duurzame Zorg stimuleren zorginstellingen om hun uitstoot terug te dringen en circulair te werken.

Daarnaast worden duurzaamheidseisen steeds vaker meegenomen in:

• aanbestedingen;
• investeringsbeslissingen;
• kwaliteitsbeleid;
• ESG-rapportages;
• maatschappelijke verantwoording.

Hierdoor wordt verduurzaming niet alleen een maatschappelijke verantwoordelijkheid, maar ook een belangrijk onderdeel van professioneel ziekenhuismanagement.

Een duurzaam ziekenhuis levert niet alleen milieuwinst op. Ook financieel en organisatorisch biedt verduurzaming grote voordelen.

Lagere operationele kosten

Door slimmer om te gaan met materialen, energie en medische processen kunnen ziekenhuizen hun operationele kosten verlagen. Minder verspilling betekent vaak ook minder inkoopkosten en lagere afvalverwerkingskosten.

Toekomstbestendige zorg

Nieuwe wet- en regelgeving stelt steeds hogere eisen aan duurzaamheid. Door nu te investeren voorkomen ziekenhuizen dat zij later grote aanpassingen moeten doen.

Innovatie stimuleren

Duurzame oplossingen gaan vaak hand in hand met innovatieve technologieën. Hierdoor ontstaan efficiëntere werkprocessen, betere logistiek en nieuwe mogelijkheden om zorg veiliger en duurzamer te organiseren.

Positief voor medewerkers

Steeds meer zorgprofessionals vinden duurzaamheid belangrijk. Werken binnen een organisatie die actief investeert in verduurzaming draagt bij aan betrokkenheid, trots en werkplezier.

Positief voor patiënten

Ook patiënten verwachten steeds vaker dat ziekenhuizen verantwoord omgaan met mens en milieu. Een duurzame zorgomgeving sluit aan bij maatschappelijke verwachtingen en versterkt het vertrouwen in de organisatie.

Hoewel ieder ziekenhuis zijn eigen duurzaamheidsstrategie ontwikkelt, komen de meeste doelstellingen overeen.

Veelvoorkomende ambities zijn:

• het verminderen van de CO₂-uitstoot;
• het terugdringen van anesthesiegassen;
• het voorkomen van medicijnresten in afvalwater;
• het verminderen van medisch afval;
• circulair inkopen;
• efficiënter gebruik van medische hulpmiddelen;
• verduurzaming van operatiekamers;
• energiebesparing;
• bewustwording onder medewerkers.

De grootste winst wordt vaak behaald door niet alleen naar gebouwen te kijken, maar juist naar de dagelijkse zorgprocessen.

Een belangrijk inzicht binnen de moderne gezondheidszorg is dat veel milieuschade kan worden voorkomen voordat deze ontstaat.

Wanneer anesthesiegassen rechtstreeks de atmosfeer bereiken of medicijnresten via het riool in het oppervlaktewater terechtkomen, is het vaak onmogelijk of zeer kostbaar om deze stoffen later nog te verwijderen.

Daarom verschuift de aandacht steeds meer naar bronaanpak.

Bij bronaanpak worden schadelijke stoffen direct tijdens of vlak na de behandeling opgevangen. Hierdoor verlaten zij het ziekenhuis niet en wordt milieubelasting voorkomen in plaats van achteraf bestreden.

Deze aanpak sluit naadloos aan bij de duurzaamheidsambities van veel Nederlandse ziekenhuizen en vormt de basis voor een groot aantal innovatieve oplossingen die de afgelopen jaren zijn ontwikkeld.

Duurzaamheid is allang geen vrijblijvend onderwerp meer binnen de Nederlandse zorg. De afgelopen jaren zijn de verwachtingen vanuit de overheid, zorgverzekeraars en de maatschappij sterk toegenomen. Ziekenhuizen worden niet alleen beoordeeld op de kwaliteit van zorg, maar ook op hun bijdrage aan een gezonde leefomgeving.

Door nu te investeren in duurzame oplossingen bereiden zorginstellingen zich voor op toekomstige wet- en regelgeving én laten zij zien maatschappelijk verantwoord te ondernemen.

Green Deal Duurzame Zorg

De Green Deal Duurzame Zorg vormt één van de belangrijkste aanjagers van verduurzaming binnen de Nederlandse gezondheidszorg. Het doel is om de zorgsector toekomstbestendig te maken door de milieu-impact structureel te verminderen.

Binnen deze Green Deal werken ziekenhuizen, zorginstellingen, brancheverenigingen, overheden en leveranciers samen aan vijf belangrijke thema’s:

• het terugdringen van de CO₂-uitstoot;
• circulair werken en minder grondstofgebruik;
• het verminderen van medicijnresten in het milieu;
• het creëren van een gezonde leefomgeving;
• het vergroten van kennis en bewustwording rondom duurzaamheid.

Voor ziekenhuizen betekent dit dat duurzaamheid steeds vaker onderdeel wordt van beleid, investeringen en dagelijkse zorgprocessen.

Naast nationale afspraken speelt ook Europese regelgeving een steeds grotere rol.

Besturen en raden van toezicht willen steeds beter inzicht krijgen in de milieuprestaties van hun organisatie. Denk daarbij aan:

• CO₂-uitstoot;
• energieverbruik;
• afvalstromen;
• circulair inkopen;
• emissies van anesthesiegassen;
• waterverbruik;
• medicijnresten.

Door deze gegevens inzichtelijk te maken kunnen ziekenhuizen gerichter investeren in maatregelen die daadwerkelijk impact maken.

Van duurzame gebouwen naar duurzame zorgprocessen

Jarenlang lag de nadruk vooral op duurzame gebouwen. Denk aan betere isolatie, LED-verlichting, warmtepompen en zonnepanelen. Hoewel deze maatregelen belangrijk blijven, groeit het besef dat de grootste milieuwinst vaak binnen de zorgprocessen zelf te behalen is.

Op een operatiekamer kan bijvoorbeeld de uitstoot van anesthesiegassen vele malen groter zijn dan de besparing die wordt gerealiseerd door een energiezuinige verlichting.

Ook medicijnresten, contrastmiddelen en lachgas ontstaan tijdens de behandeling van patiënten. Juist daar ligt de grootste kans om de milieu-impact structureel te verminderen.

Iedere afdeling binnen een ziekenhuis kent zijn eigen duurzaamheidsuitdagingen. Sommige processen hebben nauwelijks invloed op het milieu, terwijl andere verantwoordelijk zijn voor een aanzienlijk deel van de totale uitstoot.

Door deze grootste bronnen aan te pakken kunnen ziekenhuizen relatief snel grote stappen zetten.

Anesthesiegassen

Binnen de operatiekamer worden dagelijks vluchtige anesthesiegassen gebruikt om patiënten onder narcose te brengen.

Veelgebruikte anesthesiegassen zijn:

• sevofluraan;
• isofluraan;
• desfluraan.

Na de operatie wordt een groot deel van deze gassen via het afzuigsysteem afgevoerd. Zonder aanvullende maatregelen verdwijnen deze rechtstreeks in de atmosfeer.

Dat is problematisch, omdat deze stoffen een zeer sterk broeikaseffect hebben. Vooral desfluraan staat bekend om zijn hoge klimaatimpact.

Steeds meer ziekenhuizen kiezen daarom voor systemen waarmee anesthesiegassen worden afgevangen en gerecycled. Hierdoor neemt de uitstoot aanzienlijk af zonder dat de patiëntenzorg verandert.

Lachgasemissies

Ook lachgas draagt sterk bij aan de klimaatbelasting van ziekenhuizen.

Lachgas wordt onder andere gebruikt binnen:

• verloskunde;
• spoedeisende hulp;
• kindergeneeskunde;
• tandheelkunde.

Wanneer lachgas via de afzuiging rechtstreeks naar buiten wordt afgevoerd, komt het uiteindelijk in de atmosfeer terecht.

Moderne vernietigingssystemen kunnen het lachgas afbreken voordat het wordt uitgestoten. Hierdoor kan vrijwel de volledige emissie worden voorkomen.

Voor ziekenhuizen die actief werken aan CO₂-reductie vormt dit vaak één van de meest effectieve verduurzamingsmaatregelen.

Medicijnresten in afvalwater

Geneesmiddelen verlaten het lichaam grotendeels via urine en ontlasting. Daarnaast komen medicijnresten vrij via infuuslijnen, spuiten, opvangzakken en spoelvloeistoffen.

Rioolwaterzuiveringen zijn niet ontworpen om al deze stoffen volledig te verwijderen. Hierdoor komen medicijnresten uiteindelijk terecht in sloten, rivieren en meren.

Vooral de volgende afdelingen spelen hierbij een belangrijke rol:

• intensive care;
• oncologie;
• operatiekamers;
• spoedeisende hulp;
• dialyse;
• catheterisatielaboratoria.

Door medicijnresten direct op de afdeling op te vangen wordt voorkomen dat schadelijke stoffen het riool bereiken.

Contrastmiddelen

Binnen de radiologie worden dagelijks contrastmiddelen gebruikt om bloedvaten en organen zichtbaar te maken tijdens onderzoeken.

Een groot deel van deze contrastmiddelen wordt kort na het onderzoek weer uitgescheiden.

Daardoor verdwijnen grote hoeveelheden jodium via het riool naar het oppervlaktewater.

Steeds meer ziekenhuizen onderzoeken daarom systemen waarmee contrastmiddelen direct na het onderzoek worden opgevangen. Dit vermindert de belasting van het milieu en biedt in de toekomst mogelijk kansen voor hergebruik van waardevolle grondstoffen.

Radioactief afvalwater

Binnen de nucleaire geneeskunde worden radioactieve stoffen gebruikt voor diagnostiek en behandelingen.

Hoewel ziekenhuizen al strenge veiligheidsmaatregelen hanteren, groeit ook hier de aandacht voor duurzame verwerking van afvalwater en reststromen.

Door radioactieve stoffen gecontroleerd op te vangen en veilig af te voeren wordt de belasting voor mens en milieu verder beperkt.

Medisch afval

De zorg produceert jaarlijks enorme hoeveelheden afval. Een groot deel daarvan bestaat uit kunststof wegwerpmaterialen, verpakkingen en disposables.

Hoewel veel producten noodzakelijk zijn voor infectiepreventie, bestaan er steeds meer mogelijkheden om:

• materialen slimmer te gebruiken;
• verpakkingen te verminderen;
• producten langer te gebruiken waar dit veilig kan;
• circulaire alternatieven toe te passen.

Hierdoor nemen zowel de afvalberg als de verwerkingskosten af.

Energieverbruik

Ziekenhuizen behoren tot de meest energie-intensieve gebouwen van Nederland.

Dat komt onder andere door:

• 24-uurszorg;
• klimaatinstallaties;
• sterilisatieprocessen;
• medische apparatuur;
• laboratoria;
• operatiekamers.

Hoewel energiebesparing belangrijk blijft, blijkt uit verschillende onderzoeken dat ook medische emissies een aanzienlijk aandeel hebben in de totale milieu-impact van een ziekenhuis.

Daarom ontstaat steeds vaker een combinatie van:

• energiebesparing;
• duurzame gebouwen;
• verduurzaming van zorgprocessen;
• bronaanpak van emissies.

Traditioneel wordt milieubelasting aangepakt nadat schadelijke stoffen al in het milieu terecht zijn gekomen. Denk aan rioolwaterzuiveringen of luchtfilters.

Binnen de zorg verschuift deze aanpak steeds meer naar bronaanpak.

Bronaanpak betekent dat vervuilende stoffen direct tijdens of vlak na de behandeling worden opgevangen, zodat zij het ziekenhuis niet verlaten.

Deze werkwijze biedt verschillende voordelen:

• directe vermindering van de milieubelasting;
• lagere CO₂-uitstoot;
• minder belasting van rioolwaterzuiveringen;
• meetbare duurzaamheidsresultaten;
• ondersteuning van de Green Deal Duurzame Zorg;
• voorbereiding op toekomstige wet- en regelgeving.

Juist daarom investeren steeds meer ziekenhuizen in technologieën die emissies voorkomen in plaats van achteraf proberen te beperken.

Duurzaamheid krijgt pas echt betekenis wanneer ambities worden omgezet in concrete acties. Gelukkig zijn er steeds meer innovatieve oplossingen beschikbaar waarmee ziekenhuizen hun milieu-impact direct kunnen verminderen, zonder dat dit ten koste gaat van de kwaliteit van zorg of de patiëntveiligheid.

Anesthesiegassen afvangen en recyclen

De operatiekamer behoort tot de afdelingen met de grootste klimaatimpact binnen een ziekenhuis. Tijdens narcose worden vluchtige anesthesiegassen gebruikt, waarvan een groot deel na de behandeling ongebruikt via het afzuigsysteem naar buiten verdwijnt.

Moderne opvangsystemen maken het mogelijk deze anesthesiegassen af te vangen voordat zij de atmosfeer bereiken. Sommige systemen kunnen de opgevangen anesthesiegassen zelfs recyclen, waardoor waardevolle grondstoffen opnieuw kunnen worden ingezet.

Voordelen hiervan zijn onder andere:

• een aanzienlijke vermindering van de CO₂-uitstoot;
• ondersteuning van duurzaamheidsdoelstellingen;
• geen aanpassing van bestaande anesthesieprotocollen;
• minimale impact op de dagelijkse werkzaamheden op de operatiekamer.

Voor ziekenhuizen die actief sturen op CO₂-reductie vormt dit één van de meest effectieve verduurzamingsmaatregelen.

Lachgas vernietigen in plaats van uitstoten

Lachgas wordt binnen veel ziekenhuizen toegepast voor pijnstilling en sedatie. Hoewel het een waardevol hulpmiddel is voor patiënten, heeft het tegelijkertijd een zeer hoge klimaatimpact.

Door gebruik te maken van moderne vernietigingssystemen wordt het lachgas afgebroken voordat het via de ventilatie naar buiten wordt afgevoerd.

Hierdoor profiteren ziekenhuizen van:

• een drastische vermindering van de uitstoot;
• behoud van bestaande behandelmethoden;
• een duurzamere werkomgeving;
• ondersteuning van de Green Deal Duurzame Zorg.

Deze oplossing wordt onder andere toegepast binnen de verloskunde, kindergeneeskunde, spoedeisende hulp en tandheelkunde.

Medicijnresten bij de bron opvangen

Medicijnresten vormen een groeiend milieuprobleem. Veel geneesmiddelen worden slechts gedeeltelijk door het lichaam opgenomen en verlaten de patiënt via urine of infuusvloeistoffen.

Wanneer deze stoffen in het riool terechtkomen, zijn zij moeilijk te verwijderen en kunnen zij schadelijke effecten hebben op planten, dieren en uiteindelijk ook de drinkwatervoorziening.

Door medicijnresten direct op de afdeling op te vangen wordt deze belasting sterk verminderd.

Vooral de volgende afdelingen profiteren hiervan:

• intensive care;
• oncologie;
• operatiekamers;
• spoedeisende hulp;
• catheterisatielaboratoria;
• dialyse.

Bronaanpak voorkomt dat schadelijke stoffen überhaupt in het milieu terechtkomen en sluit daarmee perfect aan op de circulaire ambities van ziekenhuizen.

Contrastmiddelen verantwoord afvoeren

Binnen de radiologie worden dagelijks contrastmiddelen gebruikt om diagnostische onderzoeken mogelijk te maken.

Na het onderzoek worden deze stoffen grotendeels uitgescheiden via de urine. Zonder opvang verdwijnen zij rechtstreeks naar de rioolwaterzuivering.

Steeds meer ziekenhuizen kiezen daarom voor systemen waarmee contrastmiddelen direct na het onderzoek worden verzameld.

Dit levert verschillende voordelen op:

• minder belasting van het oppervlaktewater;
• ondersteuning van duurzaam afvalwaterbeheer;
• voorbereiding op toekomstige regelgeving;
• mogelijkheid tot terugwinning van waardevolle grondstoffen.

Slimmer omgaan met medische hulpmiddelen

Niet iedere verduurzamingsmaatregel vraagt om grote investeringen. Ook slimmer gebruik van bestaande materialen levert veel winst op.

Voorbeelden hiervan zijn:

• minder verpakkingsmateriaal;
• herbruikbare producten waar dit veilig mogelijk is;
• efficiënter voorraadbeheer;
• voorkomen van onnodige verspilling;
• bewustere inkoop van medische hulpmiddelen.

Door kritisch naar bestaande werkprocessen te kijken ontstaan vaak verrassend veel mogelijkheden om duurzamer te werken.

Steeds meer ziekenhuizen laten zien dat duurzaamheid en hoogwaardige patiëntenzorg uitstekend samengaan. Ook binnen de verpleegkundige praktijk worden succesvolle initiatieven gedeeld, variërend van slimmer materiaalgebruik tot Green Teams en herbruikbare oplossingen.

Enkele voorbeelden zijn:

Operatiekamer

Door anesthesiegassen af te vangen kan de uitstoot van broeikasgassen aanzienlijk worden verminderd zonder dat het anesthesieproces verandert.

Intensive Care

Op de intensive care ontstaat een relatief grote hoeveelheid medicijnresten. Door deze direct op te vangen wordt voorkomen dat schadelijke stoffen het riool bereiken.

Radiologie

Steeds meer afdelingen verzamelen contrastmiddelen afzonderlijk om de belasting van het oppervlaktewater te verminderen.

Verloskunde

Lachgas blijft een waardevolle vorm van pijnstilling. Door het gas direct te vernietigen wordt de klimaatimpact sterk beperkt.

Oncologie

Ook binnen de oncologie groeit de aandacht voor bronaanpak van geneesmiddelen en veilig afvalbeheer.

Deze voorbeelden laten zien dat verduurzaming niet draait om minder zorg leveren, maar om slimmer organiseren.

Iedere verduurzamingsslag begint met inzicht. Grote veranderingen ontstaan vaak door een reeks kleinere verbeteringen.

Een aantal praktische stappen:

• breng de grootste uitstootbronnen binnen uw ziekenhuis in kaart;
• richt een multidisciplinair Green Team op;
• betrek zorgprofessionals actief bij verbeterinitiatieven;
• kies voor oplossingen die emissies bij de bron voorkomen;
• meet resultaten en stuur bij waar nodig;
• werk samen met leveranciers die duurzaamheid aantoonbaar ondersteunen.

Door klein te beginnen ontstaat vaak snel draagvlak voor grotere duurzaamheidsprojecten.